Mustafa Kemal'in Samsun'a Çıkışı

Anasayfa »

  1. Milli Mücadele »
  2. 19 Mayıs »
  3. İnkilap Tarihi »

Mustafa Kemal'in Samsun'a Çıkışı

Mustafa Kemal Paşa, Yıldırım Orduları Grup Komutanlığı lağvedildikten sonra İstanbul'a çağrılmış ve 13 Kasım 1918'de İstanbul'a gelmişti. Daha Mondros Mütarekesinden önce kurulacak olan Ahmet İzzet Paşa hükümetinde Harbiye Nazırı olarak görev alma girişimlerinde bulunmuş, ancak bu gerçekleşmemişti.

İstanbul’a geldikten sonra da bir müddet bu girişimlerini sürdürdü. Kendi ifadesiyle, eğer Harbiye Nazırı olsaydı, İstanbul’da düşman tehdidi altında bulunan padişahı, Anadolu’da bir yere götürüp, mütareke ve barış müzakerelerini oradan yürütmek tasavvurunda idi. Bu arada, kurulmakta olan Tevfik Paşa Hükümetinin güvenoyu almasını engellemeye çalışmış ancak bir netice elde edememişti.

Bundan sonra Mustafa Kemal Paşa, başyaveri yolu ile padişahla hemen görüşmek istedi. Padişah ise, dört gün sonraya randevu verdi. Halbuki, o hemen kabul edileceğine ve fikirlerini ve tertiplerini söyleyince padişahı kazanacağına emin idi. Bilahare gerçekleşen görüşmede padişah, düşündüklerini anlatmasına fırsat vermeyerek ondan kendi emniyeti için teminat istedi. Görüşme sonucunda Mustafa Kemal Paşa padişahın yanından çok ümitsiz, yani padişahtan hiçbir hayır gelmeyeceğine ve ondan her şeyi beklemek gerektiğine inanarak ayrıldı. Ancak, ileriki planları için padişahla teması da kesmedi. Zaten kendisi de, padişahın yaveri durumundadır.

Ancak, Mustafa Kemal Paşa temasları sonucu, padişah ve çevresini İtilaf devletlerine karşı harekete geçirme planlarının gerçekleşmeyeceğini gördü. Bu arada Pera Palas otelinde kaldığı günlerde İstanbul’da yabancı basın temsilcileriyle temas etmekte, kendilerini Türk milletinin hakkına ve davasına inandırmaya çalışmakta, bu şekilde Türkiye aleyhindeki menfi propagandaların tesirlerini gidermeye çalışmaktaydı. Bir taraftan da, yerli ve yabancı, Türk düşmanlarının oynamaya çalıştıkları oyunları yakından takip etmek ve öğrenmek istiyordu.

Bir ara annesinin Beşiktaş’taki evinde kalan Mustafa Kemal Paşa, bilahare Şişli’de bir ev kiralayarak oraya yerleşti ki, şimdi İstanbul Şehri Atatürk Müzesi olan bu ev, O’nun İstanbul’dan ayrılıncaya kadar çalışmalarına ve Milli Mücadele için hazırlıklarına merkez teşkil edecektir.

Mustafa Kemal Paşa burada kaldığı süre zarfında Zabit ve Kumandanla Hasbihal adlı küçük bir kitabını da yayınladı. Bu kitabıyla, harpten mağlup çıkmış olan Türk ordusunun subay ve komuta heyetinin maneviyatını yükseltmeye çalışmaktaydı. Esasında, Ocak 1919’dan itibaren artık İstanbul’da kalınarak bir şey yapılamayacağı kanaatine varılmış ve Anadolu’ya geçme düşüncesiyle daha yakından ilgilenilmeye başlanmıştı. Şimdi, “çıkar yegane kurtuluş yolu bir milli mukavemet hareketi yaratmaktı. Ordu ile millet el ele vermeli ve beraberce hareket etmeli idi.” Bu karardan sonra Anadolu’ya geçmenin yolları arandı. İlk olarak Kazım Karabekir Paşa Erzurum’daki 15. Kolordu, bilahare Ali Fuat Paşa Ankara’daki 20. Kolordu Komutanlıklarına atandılar. Mustafa Kemal Paşa da Anadolu’ya geçmek için yollar aramaya başladı. (1)

Bu arada 4 Mart 1919’da Damat Ferit Paşa sadrazamlığa gelmişti. Kendisi Mustafa Kemal Paşa’nın siyasi temaslarından rahatsızdı. Tam o günlerde ortaya çıkan bir olay, her iki tarafın isteklerini karşılayabilecek bir fırsat olarak göründü. Bu gelişme şuydu: Samsun ve çevresi Pontus Rum çetelerinin dolaştığı bir bölgeydi, İngiliz askerlerinin bölgeye gelişi Pontusçu Rumlar tarafından sevinç gösterileriyle karşılanmıştı. Bu gelişme Pontusçu çetelerin tecavüzlerini ve faaliyetlerini arttırmasına vesile olmuştu. Ayrıca, Güney Rusya’da yaşayan Rumlar da Karadeniz kıyılarına gelmiş, bu durum Pontus Devleti kurmak isteyenleri cesaretlendirmişti. Bu gelen Rumlarla ve Pontusçu çetelerle, kendilerini savunmaya çalışan Türk halkı arasında çatışmalar olmaktaydı. (2)

Bunların yanı sıra, Kars’ta Milli Şura hükümeti kurulması ve bu gelişmelerin Erzurum’a yayılma gösterdiği haberleri İngilizlerin işlerine gelmemekteydi. İşte bu gelişmeler üzerine, 21 Nisan 1919’da Harbiye Nezaretine bir nota vererek Samsun yöresinde asayişin kalmadığını buradaki çatışmaların durdurulmasını, Erzurum, Erzincan, Bayburt ve Sivas bölgelerinde Şuralar kurulduğunu, bu duruma derhal son verilmesini istemişler, aksi takdirde bölgeye kendilerinin müdahale edeceklerini bildirmişlerdi.

Bu sebeple hükümet yöredeki durumu yerinde inceleyip gereken tedbirleri almak için güvenilir ve muktedir bir komutan arayınca, öteden beri İstanbul’da çoklarının gözüne batan Mustafa Kemal Paşa bu iş için uygun görüldü. Mustafa Kemal Paşa kendisine yapılan teklifi Anadolu’ya geçmek için büyük bir fırsat saydı ve derhal kabul etti. Bunun üzerine, kendi isteği ve Erkan-ı Harbiye’deki arkadaşlarının da gayretleriyle, askeri makamlar yanı sıra sivil makamlara da emretme yetkisi içeren belge hazırlanarak süratle tayin muamelesi tamamlandı. Bu şekilde, Mustafa Kemal Paşa 30 Nisan 1919 tarihinde padişah ve hükümet tarafından, 3 Nisan’da lağvedilmiş olan 9. Ordu (bu daha sonra 3. Orduya çevrilecektir) Kıtaat-ı müfettişliğine tayin edildi. Bundan sonra süratle hazırlıklarını tamamlayan Mustafa Kemal Paşa beraberindeki 18 subaylık karargahı ve Miralay Refet (Bele) Bey’le birlikte 16 Mayıs 1919’da İstanbul’dan hareket etti ve 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıktı. Böylece, Milli Mücadele başlamış oluyordu. (3)

Mustafa Kemal Paşa Samsun’a gelişinde büyük bir ilgiyle karşılandı. İngiliz işgalinde bulunması sebebiyle, burada kaldığı müddetçe temkinli davrandı. Samsun’da iken bölgedeki durumu inceledikten sonra, 20 ve 22 Mayısta hükümete yolladığı telgraflarda: İzmir’in haksız işgalinin ordu ve milleti içten yaraladığını, bu tecavüzü kabul edemeyeceklerini ve İngilizlerin bu bölgeye haksız olarak asker çıkarmış olduklarını belirten raporlar sundu. Ancak, bu raporlarda sadece müfettişlik alanı ile ilgili meselelere değinmekle kalmamış, bütün ülkenin içinde bulunduğu durumu tahlil etmiştir. Daha sonra Samsun’un İngiliz işgalinde ve kıyıda bulunmasının yanı sıra, Rum çete faaliyetlerinin alanı olduğunu da dikkate alarak, 25 Mayıs’ta karargahını daha emniyetli yer olan Havza’ya taşıdı.

Kaynakça

1. Falih Rıfkı Atay, 19 Mayıs, Ankara, 1944, s. 9.

2. Fazla bilgi için bkz. Yılmaz Kurt, Pontus Meselesi, Ankara, 1995.

3. Mustafa Kemal Atatürk'ün Anadolu'ya geçişi ile ilgili fazla bilgi için bkz. Gökbilgin, A.g.e., s. 80 vd. Erik Jan Zürcher; Milli Mücadelede İttihatçılık, İstanbul, 1987 s. 125 vd.; Sabahattin Selek, Anadolu İhtilali, Cilt 1, İstanbul, 1987, s. 212-215.

 

 

Bu makale belirtilen kaynakçalara göre yeniden yazılarak, tarafından 27 Mart 2017 Pazartesi günü yayınlanmıştır .

Görüşler

*