Cumhuriyet Nedir

Anasayfa »

  1. Özel Günler »
  2. 29 Ekim »

Cumhuriyet Nedir

Oligarşi ve monarşi yönetim biçimlerine karşıt olarak doğan Cumhuriyet bir yönetim biçimidir ve halkın kendisini yöneteni seçim yoluyla belirli süreliğine seçmesi temel özelliğidir. Cumhuriyet yönetim biçiminde egemenlik hakkı monarşi ve oligarşi de olduğu gibi tek bir kişi ya da aileye verilmez.

Kelime kökü bakımından Arapça olan Cumhuriyet, bir araya gelme ve toplama anlamına gelen "cumhur" ile türevi olan "cumhur" kelimesinin cemiyet, toplum anlamlarının birleşmesiyle oluşmuştur. Ülkemiz zor ve meşakketli bir sürecin ardından Mustafa Kemal Atatürk'ün önderliğinde 29 Ekim 1923 tarihinde "Cumhuriyet"i kabul etmiş ve 1924 anayasasının ilk maddesine "Türkiye Devleti Bir Cumhuriyettir." olarak geçmiştir.

Cumhuriyet’in ilanı

24 Temmuz 1923’te Lozan Antlaşması'nın imzalanması ve yeni kurulan Türk Devleti'nin bağımsızlığının kabul edilmesinin ardından başlayan yeni süreç 28 Ekim akşamı Çankaya'da Mustafa Kemal'in başkanlığında gerçekleşen yemekli bir toplantıda Mustafa Kemal arkadaşlarına hitaben "Efendiler, yarın Cumhuriyet'i ilân edeceğiz!" müjdesi ile devam etti. 29 Ekim 1923 tarihinde İkinci Dönem Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde gerçekleşen oturumda Mustafa Kemal'in ve arkadaşlarının hazırlayıp Meclis'e sunduğu anayasa değişikliği teklifi kabul edildi ve Türkiye Devleti'nin yönetim şekli Cumhuriyet olarak belirlendi. Bu karar da "29 Ekim 1923 tarih ve 364 sayılı Teşkilât-ı Esasîye Kanununun Bazı Mevaddının Tavzihan Tadiline Dair Kanun" ile 1921 Teşkilât-ı Esasîye Kanunu'nun altı maddesinde değişiklik yapılmış ve birinci maddesi "Hâkimiyet, bilâkaydü şart Milletindir. İdare usûlü halkın mukadderatını bizzat ve bilfiil idare etmesi esasına müstenittir. Türkiye Devletinin şekl-i Hükûmeti, Cumhuriyettir". olarak değiştirilmiştir. Cumhuriyetin ilanının ardından resmi olarak parlamenter sisteme geçilmiş ve Meclis Hükümeti sistemi ortadan kaldırılmıştır.

Türk milletinin çağdaşlaşması, eğitim ve kültür seviyesinin artırılması ve reform hareketlerinin başlangıcı sayılan Cumhuriyet'in ilanı bütün Türk halkında büyük bir sevinçle karşılandı.

1919 yılında yapılan Erzurum Kongresi'nde Mustafa Kemal, yeni bir Türk devleti kuracaklarını ve bunun yönetim biçiminin Cumhuriyet olacağını açıkça ifade etmişti. Birinci Meclis'in açılmasının ardından 20 Ocak 1921 tarihinde çıkartılan anayasada "Hâkimiyet kayıtsız şartsız milletindir." denilerek de aslında yeni Türk devletinin yönetim biçiminin Cumhuriyet olduğu yazısız olarak ilan edilmişti. Saltanatın henüz kaldırılmamış olması nedeniyle resmi olarak ilan edilemeyen Cumhuriyet'in önündeki bu engel, 1 Kasım 1922'de ortadan kalktı. Yaklaşık 1 yıl süren bir çalışmanın sonucunda Cumhuriyet'in ilanı için en uygun zaman 25 Ekim 1923 tarihinde mevcut hükümetin istifa etmesiyle elde edildi. 3 gün boyunca hükümetin kurulamaması üzerine fikrini açıklamanın zamanı geldiğini düşünen Mustafa Kemal 28 Ekim 1923 tarihinde Çankaya'daki bir yemekli toplantıda bu fikrini dile getirdi. O gece İsmet Paşa ile sabaha kadar çalışarak 1921 Anayasası'nda değişiklikler yapıldı ve ertesi gün 29 Ekim 1923 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde yapılan konuşmaların ardından "Yaşasın Cumhuriyet" nidaları ile Cumhuriyet ilan edildi.

Cumhuriyet'in ilanının hemen ardından yapılan Cumhurbaşkanlığı seçiminde 158 oyun tamamını alan Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu Mustafa Kemal yeni kurulan devletin ilk Cumhurbaşkanı oldu. İlk hükümeti kurma görevi verilen İsmet Paşa da yeni devletin ilk Başbakanı olarak Meclis'te yerini aldı.

Cumhuriyet Devrimleri

Cumhuriyetin ilanının ardından başlayan Devrimler’in amacını Mustafa Kemal “Türk Milletinin son asırlarda geri kalmasına neden olan bütün kurumları kaldırarak yerine milletin karakterine, şartlara ve çağın gereklerine uygun ve ilerlemeyi sağlayacak yeni kurumlar kurmak ve Türkiye'yi çağdaş medeniyetler seviyesine çıkartmaktır.” Şeklinde açıklamış ve devrimleri hızlandırmıştır. Cumhuriyet’in ilanının ardından Halifeliği kaldırarak Türkiye Cumhuriyeti’ni sadece Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin yönetebileceği mesajını verem Mustafa Kemal, halifelik engelini de ortadan kaldırdıktan sonra siyasi, toplumsal, eğitim, ekonomi ve hukuk alanındaki devrimlerini çok hızlı bir şekilde hayata geçirdi. Halifelik 1924 yılında kalksa da Türk Milleti’nin yapısını ve karakterini çok iyi bilen Atatürk, Laikliği ölümünden 1 sene önce 1937 yılında anayasaya sokmuştur.

Atatürk’ün dünya liderlerinden üstünlüğünü ve kadınlara verdiği önemi gösteren en doğru devrim, bir çok Avrupalı devletin yapmadığını yaparak kadınlara seçme ve seçilme hakkını 1930 yılında vermesi olmuştur.

Cumhuriyet’in ilan edilmesinin ardından din üzerinden prim yapan ve vatandaşı dini kullanarak sömürenlerin önüne geçmek için 1925 yılında Tekke ve zaviyeler kapatıldı.

Mustafa Kemal’in başlattığı çağdaşlaşma mücadelesinin amacı Türkiye Cumhuriyeti Devleti’ni ve Türk halkını hakettiği muasır medeniyetler seviyesine çıkarmaktı. Bu amaç uğruna çok sayıda devrim gerçekleştiren Atatürk eğitime çok önem veriyordu. Medreselerin kapatılmasıyla başlayan eğitimde devrim süreci Millet Mektepleri’nin açılması, Harf Devrimi, üniversite reformu gibi devrimlerle devam etti.

Osmanlı Devleti’nin yıkılış sürecinde saltanat makamının ve bazı kendi çıkarını düşünen devlet adamlarının işgal devletlerine direnmeyip İstanbul, İzmir gibi büyük şehirlerin anahtarlarını vermesi, halkta başlayan huzursuzluğa kulak tıkayıp, işgale ses çıkarmamaları yeni bir bağımsızlık hareketinin doğmasında en büyük etken oldu. Mustafa Kemal Atatürk ve arkadaşları ile başlayan bağımsızlık hareketi yapılan savaşların kazanılması ile sonuç getirdi. İşgal devletlerinin yenilgiyi kabul edip Lozan Antlaşması’nı imzalaması ile Türkiye Cumhuriyeti’nin temeli atıldı. Saltanat ve hilafet makamının getirdiği sorunları net olarak okuyan Atatürk, yeni kurdukları Türk Devleti için en uygun yönetim biçiminin Cumhuriyet olduğunu doğru analiz etti ve uygun koşulların doğmasının ardından Cumhuriyet’i ilan ederek halkı yeni yönetim biçimine kavuşturdu.

Bu makale belirtilen kaynakçalara göre yeniden yazılarak, tarafından 17 Ekim 2018 Çarşamba günü yayınlanmıştır .

Görüşler

*