1924 Anayasası (Teşkilat-ı Esasiye Kanunu 20 Nisan 1924)

Anasayfa »

  1. Atatürk Makaleleri »

1924 Anayasası (Teşkilat-ı Esasiye Kanunu 20 Nisan 1924)

Türkiye'de ilk Anayasa Osmanlı döneminde 1876 tarihinde kabul edilen Kanun-u Esasi'dir. Bu anayasa çeşitli değişikliklerle Cumhuriyet dönemine kadar devam etmiştir.

23 Nisan 1920 tarihinde Ankara’da açılan Büyük Millet Meclisi hükümeti tarafından milli egemenlik ilkesine dayalı olarak hazırlanan 20 Ocak 1921 tarihli geçici Teşkilat-ı Esasiye Kanunu (Anayasa) ise, 1923 yılında Cumhuriyetin ilanı sonrası ihtiyacı karşılamakta yeterli değildi. Bundan dolayı ihtiyacı karşılayacak daha kapsamlı bir anayasanın hazırlanması için çalışmalar başlatıldı. Yeni Anayasa, 20 Nisan 1924 tarihinde Cumhuriyet’in ilk anayasası olarak Teşkilat-ı Esasiye Kanunu adıyla kabul edildi. Bu Anayasa’da 1921 Anayasası’ndaki milli egemenlik ilkesi ile kuvvetler birliği ve meclisin üstünlüğü gibi hükümlere yer verilmekle beraber, daha kapsamlı ve yeni hükümlere yer verilmiştir.

1924 Anayasası’na göre; “Hakimiyet bila kayd ü şart milletindir” ve “Türkiye Büyük Millet Meclisi milletin yegane ve hakiki mümessili olup, millet namına milli hakimiyeti istimal eder”. Buna göre, egemenliği ancak millet kullanır yani, millet tek söz sahibidir ve Türkiye Cumhuriyeti’nde yönetim, tek kuvvet ile tek meclis ilkesine dayanmaktadır. 1924 Anayasası, hem meclis hükümeti, hem de parlamenter rejime has özellikler taşımaktadır. “Türk milletini ancak Türkiye Büyük Millet Meclisi temsil eder ve millet adına egemenlik hakkını yalnız o kullanır” (Madde 4),  “Yasama yetkisi ve yürütme erki Büyük Millet Meclisi’nde belirir ve onda toplanır” (Madde 5). Meclis, hükümeti her zaman denetleyebileceği ve düşürebileceği (Madde 7) halde, hükümetin Meclisi feshetme yetkisi yoktur. (20)

Cumhuriyetçilik ilkesini temel olarak alan 1924 Anayasasının birinci maddesi “Türkiye Devleti bir Cumhuriyettir” hükmünü taşımaktadır. İkinci maddesi, “Türkiye Devletinin dini, dini İslam’dır; resmi dili Türkçedir; makarrı Ankara şehridir”.

1960 yılına kadar tam 36 yıl yürürlükte kalan 1924 Anayasası’nın bazı hükümlerinde değişiklikler meydana gelmiştir. Anayasa’da istenilen değişikliğin yapılabilmesi için hüküm vardır. Hükme göre; değişiklik teklifinin kabulü için üye tam sayısının en az üçte birinin imzası gerekiyordu. Anılan hüküm doğrultusunda 1924 Anayasasında gerçekleştirilen değişiklikler şunlardır: 10 Nisan 1928 tarihindeki “Devletin dini, dini İslam’dır” hükmü çıkarılmıştır. Ayrıca, mebusların ve reisicumhurun yeminlerindeki “vallahi” kelimesi yerine “namusum üzerine söz veririm” ifadesi getirilerek, laik olmayan deyimlerde değişiklik yapılmıştır. Ayrıca, Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin görevlerini sayan maddeden “şer’i hükümlerin yerine getirilmesi” görevi Anayasa’dan çıkarılmış ve Anayasa laik hale getirilmiştir.

Anayasa’da yapılan bir değişiklikle, 5 Aralık 1934 tarihinde, milletvekili seçmek ve seçilmek hakkı kadınlara da tanınmış ve seçmenlik yaşı on sekiz yaşını bitirenler yerine, yirmi iki yaşını bitirenlere tanınmıştır. 5 Şubat 1937 tarihinde yapılan bir değişiklikle de, Cumhuriyet Halk Partisi’nin programında yer alan altı ok, yani Atatürk’ün altı ilkesi, Anayasa hükmü haline getirilmiş, Türkiye Cumhuriyeti “cumhuriyetçi, milliyetçi, halkçı, devletçi, laik ve inkılâpçı” olarak tanımlanmıştır. (21)

1924 Anayasası, iki kısa süreli çok partili hayat denemesi (1925’te Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası ve 1930’da Serbest Cumhuriyet Fırkası) dikkate alınmazsa, 1945 yılına kadar tek partili, 1945’ten 27 Mayıs 1960 askeri müdahalesine kadar da, çok partili bir rejim dönemlerinde uygulanmıştır. Demokratik bir ruha sahip olmakla birlikte, çoğulcu demokrasi değil, çoğunlukçu demokrasi anlayışını yansıtmaktadır. (22) Bu Anayasa ile egemenlik kayıtsız şartsız millete aittir. Devletin yönetim şekli cumhuriyettir. Başkenti Ankara, resmi dili Türkçedir. Devletin rejimi, başkenti ve bayrağı değiştirilemez. Yasama ve yürütme yetkileri Meclise aittir. Kişi hak ve özgürlükleri tanınmıştır. Hiçbir kanun Anayasaya aykırı olamaz.

KAYNAKÇA

21. 1924 Anayasası ve değişiklikler için bkz. Suna Kili-Şeref Gözübüyük, Türk Anayasa Metinleri, Türkiye İş Bankası Yayını: Ankara, 1985, s. 111-130; Mümtaz Soysal, Anayasanın Anlamı, İstanbul, 1979, s. 47.

22. Özbudun, A.g.e., s. 13.

23. Ali Fuat Cebesoy, Siyasi Hatıralar, İstanbul, 1960. 

Bu makale belirtilen kaynakçalara göre yeniden yazılarak, tarafından 23 Aralık 2016 Cuma günü yayınlanmıştır .

Görüşler

*